چه دفاعیاتی از سوی خوانده ممکن است مطرح شود؟

در مقام خوانده دعوای «ابطال چک»، بسته به خواسته خواهان و مبنای ادعای بطلان، می‌توان دفاعیات متعددی مطرح کرد. در ادامه مهم‌ترین دفاعیات، مستندات قانونی و نکات عملی را به‌صورت کاربردی مرور می‌کنم. فرض بر این است که خواهان ابطال برگه چک (سند تجاری) را به ادعاهای مختلف (از جمله جعلیت، فقدان قصد/اهلیت، معاملات نامشروع، فقدان سبب، ابطال امضاء، مفقودی همراه با ادعای سوءاستفاده، یا ایرادات شکلی چک) مطرح کرده است. 1) تفکیک عنوان دعوا: «ابطال چک» یا «بطلان دین/تعهد»؟ - دفاع مهم: ابطال سند تجاری با «بطلان تعهد underlying» متفاوت است. حتی اگر معامله اصلی باطل یا قابل فسخ باشد، چک اصولاً سند لازم‌الوفا و مستقل از سبب است و ایرادات شخصی علیه دارنده با حسن‌نیت قابل استناد نیست. - مستند: اصول استقلال و غیرقابل استناد بودن ایرادات در اسناد تجاری؛ مواد 310 تا 318 قانون تجارت و رویه غالب. همچنین ماده 249 قانون تجارت درباره مسئولیت تضامنی امضاکنندگان و حمایت از دارنده. - نکته عملی: اگر دارنده ثالث با حسن‌نیت است، ایرادات مربوط به رابطه پایه (سبب) معمولاً علیه او مسموع نیست؛ مگر دارنده سوءنیت یا تبانی ثابت شود. 2) ایراد عدم سمت و ذینفعی خواهان - اگر خواهان دارنده قانونی چک نیست یا سمتی در ابطال ندارد، می‌توان به فقدان سمت/ذینفعی ایراد کرد. - مستند: ماده 2 و 84 قانون آیین دادرسی مدنی (ایرادات شکلی از جمله فقدان ذینفعی و سمت). 3) ایراد مرور زمان/انقضای مواعد تجاری نسبت به برخی آثار - اگرچه قانون تجارت ایران نص صریح مرور زمان مطالبه چک را نسخ کرده و در عمل اقامه دعوی حقیقی امکان‌پذیر است، اما در دعاوی تجاری خاص (رجوع به ظهرنویس‌ها، مواعد اعتراض) مواعد اهمیت دارد. - مستند: مواد 315 و 317 ق.ت.