در نبود سند کتبی، چگونه می‌توان حق نسق را اثبات کرد؟

پاسخ کوتاه: در نبود سند کتبی، حق نسق (حق زارعانه/حق تصرف و انتفاع زارع پیش از اصلاحات ارضی) با ادله اثبات دعوا از جمله شهادت شهود، امارات قضایی، سوابق ثبتی و اداری (دفترچه‌های بهره‌برداری، دفاتر تقسیم آب، قبوض عوارض و مالیات، دفاتر کدخدایی/بخشدار)، گزارش‌های کارشناسی و معاینه محل، و نیز اقرار طرف مقابل قابل اثبات است. ترکیب ادله و استمرار تصرفات و پرداخت‌ها در دوره قبل از اصلاحات ارضی اهمیت ویژه دارد. توضیح حقوقی و استنادات: - مبنا: حق نسق از حقوق عرفی و مبتنی بر رویه‌های پیش از «قانون اصلاحات ارضی» بوده و در آرای متعدد دیوان عالی کشور و رویه محاکم به‌عنوان حقی مالی و قابل انتقال به وراث شناخته شده است، مگر در مواردی که به موجب قوانین اصلاحات ارضی ساقط/تبدیل شده باشد. به لحاظ ماهیت، اثبات آن تابع عمومات ادله اثبات دعواست. - ادله اثبات: 1) شهادت شهود: وفق مواد 1258 و 1313 به بعد قانون مدنی و مواد 230 به بعد قانون آیین دادرسی مدنی، شهادت اشخاص مطلع از کِشت و زرع مستمر مورّث، پرداخت حصه مالکانة، تحویل محصول، حضور در تقسیم آب و عرف محل معتبر است. بهتر است شهود از معمر