ترافعی در برابر تفتیشی چگونه در عمل بروز می‌کند؟

به‌عنوان یک وکیل ایرانی، برای تبیین تفاوت‌های بنیادین میان دو خانواده حقوقی «ژرمنی–رومی (Civil Law)» و «کامن‌لا (Common Law)» و به‌ویژه نمود عملی «نظام ترافعی (Adversarial)» در برابر «نظام تفتیشی (Inquisitorial)»، نکات زیر راهگشاست. در ایران نیز به‌دلیل تأثیرپذیری از حقوق ژرمنی–رومی و حقوق اسلامی، دادرسی کیفری عمدتاً تفتیشی/مختلط و دادرسی حقوقی عمدتاً ترافعی است؛ بنابراین اشاره‌هایی به حقوق داخلی نیز می‌آید. 1) فلسفه و جایگاه قاضی - نظام تفتیشی (ژرمنی–رومی): - قاضی فعال است؛ هدایت فرایند کشف حقیقت با اوست. تحقیق، ارزیابی ادله و حتی ابتکار در اخذ دلیل به‌عهده دادرس است. - نمونه داخلی: در آیین دادرسی کیفری ایران، مقام تحقیق (بازپرس/دادستان) و قاضی نقش فعالی در جمع‌آوری ادله دارند. مواد 92، 97، 199 و 211 قانون آیین دادرسی کیفری 1392 امکان تحصیل دلیل توسط مقام قضایی را پیش‌بینی کرده است. - نظام ترافعی (کامن‌لا): - قاضی عمدتاً داور بی‌طرف و ناظر بر برابری طرفین است؛ ابتکار جمع‌آوری ادله با طرفین دعواست. قاضی در مدیریت دادرسی و تصمیم نهایی نقش دارد ولی وارد کشف فعالانه حقیقت نمی‌شود مگر برای تضمین عدالت رویه‌ای. 2) نقش طرفین و وکلا - تفتیشی: - طرفین ملزم به همکاری در کشف حقیقت‌اند؛ سکوت متهم قابل تحمل است، اما مقام تحقیق فعالانه دلیل را تحصیل می‌کند. در دعاوی حقوقی نیز دادگاه می‌تواند خارج از دلایل ارائه‌شده، تحقیق کند (در ایران در امور حسبی و برخی مو