فناوری و هوش مصنوعی چه چالش‌های اخلاقی ایجاد می‌کند؟

فناوری‌های نوین و به‌ویژه هوش مصنوعی (AI) در دستگاه قضایی می‌توانند کارایی را افزایش دهند (جست‌وجوی سوابق، تحلیل آراء، مدیریت پرونده‌ها)، اما چالش‌های جدی اخلاقی و حقوقی نیز ایجاد می‌کنند. مهم‌ترین چالش‌ها از منظر حقوق ایران و اصول اخلاق حرفه‌ای قضایی به شرح زیر است: 1) شفافیت، امکان توضیح و پاسخ‌گویی - چالش: بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی «جعبه سیاه» هستند و منطق تصمیم یا توصیه آن‌ها قابل توضیح نیست. این امر با حق طرفین دعوا برای آگاهی از مبانی تصمیم و نقد مؤثر آن در تعارض است. - مبانی حقوقی: اصل 34 و 165 قانون اساسی (حق دادخواهی و علنی بودن دادرسی)، ماده 3 قانون آیین دادرسی مدنی (لزوم رسیدگی مستند و مستدل)، ماده 214 قانون آیین دادرسی کیفری (الزام به استدلال در رأی). قاضی باید بتواند مبنای رأی را توضیح دهد؛ اتکا به خروجی غیرقابل توضیح AI با این الزامات سازگار نیست. 2) استقلال و مسئولیت قاضی - چالش: جایگزینی یا تحت‌الشعاع قرار گرفتن تشخیص قضایی توسط الگوریتم‌ها. خطر «اتکای بیش از حد» و تضعیف استقلال قضایی وجود دارد. - مبانی: اصل 164 قانون اساسی و ماده 42 قانون نظارت بر رفتار قضات (است