بطلان معامله چه آثاری بر تعهدات طرفین دارد؟

راهنمای عملی مراحل حقوقی پس از صدور حکم بطلان معامله و آثار آن بر تعهدات طرفین 1) مفهوم و مبنای بطلان - بطلان یعنی عقد از ابتدا به وجود قانونی پیدا نکرده است؛ نه صحیح است و نه قابل تنفیذ. مبنای آن می‌تواند فقدان شرایط اساسی صحت معامله (ماده 190 قانون مدنی) مانند قصد و رضا، اهلیت، موضوع معین و مشروعیت جهت، یا تعارض با قواعد آمره (مثلاً معاملات روی اموال غیرقابل معامله) باشد. - مطابق مواد 362، 365 و به ویژه قاعده حقوقی «کشف از عدم» در بطلان، اثر عقد از آغاز منتفی است؛ لذا هیچ تعهد الزام‌آوری بر مبنای آن ایجاد نشده است. 2) آثار بطلان بر تعهدات و وضعیت طرفین - عدم ایجاد تعهدات قراردادی: چون عقد باطل است، تعهدات ناشی از آن به وجود نمی‌آید. خریدار تعهدی به پرداخت ثمن ندارد و فروشنده تعهدی به تسلیم مبیع. اگر بخشی اجرا شده، باید به وضعیت پیش از عقد بازگردد. - الزام به استرداد عوضین (بازگشت به حالت پیشین): اگر ثمن یا مبیع تسلیم شده باشد، به استناد قواعد عمومی استرداد و منع دارا شدن بلاجهت (مواد 301، 302 قانون مدنی) هر طرف باید آنچه را بدون جهت قانونی دریافت کرده به مالک اولیه مسترد کند. ماده 365 نیز تصریح دارد در بیع فاسد، مبیع و منافع آن ب