حکم بطلان نسبت به اشخاص ثالث چه اثری دارد؟

پاسخ کوتاه و عملی - اصل: حکم بطلان معامله نسبت به همه اشخاص—including طرفین قرارداد و اشخاص ثالث—مؤثر است، زیرا بطلان به معنی «عدم نفوذ از اصل» و «اثر قهقرایی» است. به بیان دیگر، عقد از ابتدا کان‌لم‌یکن تلقی می‌شود و هیچ حق یا تعهدی بر آن مترتب نبوده است. - مبنای حقوقی: - ماده 365 قانون مدنی: در معامله باطل، اگر عوضین تسلیم شده باشد، باید مسترد شود (الزام به استرداد). - مواد 301 و 303 قانون مدنی: دریافت بدون استحقاق موجب ضمان و الزام به رد عین یا مثل/قیمت و منافع است. - ماده 190 و 214 و 348 قانون مدنی: شرایط اساسی صحت معامله و موارد بطلان. - قاعده «عقد باطل، اثر ندارد» و اثر قهقرایی بطلان در رویه قضایی پذیرفته شده است. - اثر نسبت به اشخاص ثالث: 1) منتقل‌الیه بعدی (خریدار دوم و بعدی): اگر مبنای تملک او معامله‌ای باشد که سلسله آن به عقد باطل متصل است، اصل بر عدم انتقال مالکیت به اوست؛ بنابراین ذی‌نفع می‌تواند عین مال را از او نیز مسترد کند. - استثناهای عملی: - حمایت از مالکیت ثبت‌شده رسمی: در اسناد رسمی ثبت‌شده، اشخاص ثالث نیک‌نیت تا حدودی تحت حمایت قو